ESG từ “đối phó” đến “thực hành”: Tín chỉ carbon nên được đặt ở đâu?

Trong vài năm gần đây, ESG đã đi từ một khái niệm chủ yếu gắn với truyền thông và cam kết đến một yêu cầu ngày càng liên kết chặt chẽ với quản trị doanh nghiệp, chuỗi cung ứng và thị trường vốn.

Vấn đề quan trọng hiện nay không còn là “ESG có tiếp tục phát triển hay không”, mà là ESG đang được thực hành theo cách nào. Dấu hiệu rõ nhất của sự trưởng thành là sự dịch chuyển từ tuyên bố sang bằng chứng, từ báo cáo sang quản trị, và từ các hoạt động riêng lẻ sang một hệ thống vận hành có trách nhiệm.

1. ESG rời khỏi “báo cáo đẹp” để bước vào quản trị thật

Ở giai đoạn đầu, nhiều doanh nghiệp tiếp cận ESG thông qua báo cáo phát triển bền vững, cam kết Net Zero, chương trình CSR, hoạt động trồng cây hoặc một số chỉ số công bố mang tính định tính. Những hoạt động này có giá trị nhất định, nhưng thường mới dừng ở lớp truyền thông và hình ảnh.

Cách nhìn của thị trường thay đổi khi ESG bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vốn, điều kiện tín dụng, yêu cầu chuỗi cung ứng, trách nhiệm pháp lý và rủi ro khí hậu. Nhà đầu tư, ngân hàng và khách hàng quốc tế ngày càng đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn:

• Dữ liệu phát thải có được đo lường theo một phương pháp nhất quán và có thể truy xuất không?
• Doanh nghiệp đã thiết lập kiểm soát nội bộ đối với dữ liệu ESG chưa?
• Kế hoạch giảm phát thải có mục tiêu, trách nhiệm và nguồn lực thực hiện rõ ràng không?
• Thông tin công bố có sẵn sàng cho kiểm chứng hoặc đảm bảo độc lập không?

2. Tín chỉ carbon cần thiết, nhưng không thể thay thế giảm phát thải nội bộ

Khi các yêu cầu ESG còn tương đối “mềm”, mua tín chỉ carbon từng được xem là con đường nhanh để bù đắp phát thải và hỗ trợ tuyên bố trung hòa carbon. Cách tiếp cận này hấp dẫn vì chi phí ban đầu có thể thấp hơn chuyển đổi công nghệ, thời gian triển khai ngắn và khung quản lý chưa thật sự chặt chẽ.

Tuy nhiên, các khuôn khổ khí hậu có uy tín ngày càng nhấn mạnh một thứ tự ưu tiên rõ ràng: đo lường phát thải, giảm phát thải trong phạm vi hoạt động và chuỗi giá trị, sau đó mới sử dụng tín chỉ chất lượng cao cho phần phát thải còn lại khó loại bỏ.

Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Nếu một doanh nghiệp có thể đạt tuyên bố Net Zero chủ yếu bằng việc mua tín chỉ, động lực đổi mới công nghệ, tối ưu năng lượng và cải tiến vận hành có thể bị trì hoãn. Việc giới hạn bù trừ vì thế là một cơ chế thúc đẩy chuyển đổi thật.

3. Thị trường carbon không biến mất, nhưng được đặt lại đúng vai

Những tranh luận về tính bổ sung, khả năng duy trì, rủi ro tính trùng và chất lượng kiểm chứng của tín chỉ carbon không có nghĩa thị trường carbon sẽ biến mất. Ngược lại, thị trường đang bước vào giai đoạn sàng lọc mạnh hơn.

Ba xu hướng có thể nhìn thấy rõ:

1. Tín chỉ chất lượng thấp hoặc thiếu tính toàn vẹn sẽ dần mất chỗ đứng.
2. Phương pháp đo lường, báo cáo và thẩm tra sẽ chặt chẽ hơn.
3. Bù trừ sẽ giữ vai trò hỗ trợ cho phần phát thải còn lại, thay vì thay thế quá trình giảm phát thải.

Do đó, câu hỏi phù hợp không phải là “tín chỉ carbon còn giá trị hay không”, mà là tín chỉ được sử dụng trong phạm vi trách nhiệm nào và sau những nỗ lực giảm phát thải nào.

4. Việt Nam đang ở điểm chuyển từ đáp ứng sang thực hành

Tại Việt Nam, động lực ESG ban đầu chủ yếu đến từ yêu cầu của khách hàng FDI, điều kiện xuất khẩu, kỳ vọng của ngân hàng và nhà đầu tư, cùng các chính sách khí hậu đang hình thành. Bối cảnh này tạo ra hai trạng thái song song.

Khi thị trường carbon trong nước vận hành sâu hơn, yêu cầu chuỗi cung ứng quốc tế tăng lên và tài chính gắn chặt hơn với hiệu suất ESG, doanh nghiệp sẽ phải tích hợp ESG vào hệ thống quản trị thay vì duy trì như một dự án độc lập.

5. Năm cấu phần của một “hệ điều hành ESG”

Một doanh nghiệp thực sự bước sang giai đoạn ESG trưởng thành khi năm cấu phần sau được kết nối:

Khi đó, ESG không còn là một báo cáo được hoàn thành theo chu kỳ, mà trở thành một phần của cách doanh nghiệp vận hành, ra quyết định và cạnh tranh.

6. Gợi ý lộ trình triển khai cho doanh nghiệp

1. Xác định bối cảnh và vấn đề trọng yếu: nhận diện yêu cầu pháp lý, chuỗi cung ứng, nhà đầu tư và các tác động thực tế của doanh nghiệp.
2. Thiết lập cấu trúc quản trị: xác định vai trò của Hội đồng quản trị, Ban điều hành, đầu mối ESG và chủ sở hữu dữ liệu.
3. Xây dựng đường cơ sở dữ liệu: lập ranh giới đo lường, nguồn dữ liệu, phương pháp tính và cơ chế kiểm soát.
4. Thiết kế lộ trình chuyển đổi: ưu tiên các sáng kiến giảm phát thải và cải thiện hiệu suất có tính khả thi cao.
5. Quản lý tín chỉ carbon có nguyên tắc: chỉ xác định nhu cầu tín chỉ sau khi đã lượng hóa phần phát thải còn lại khó loại bỏ.
6. Chuẩn bị cho đảm bảo độc lập: duy trì hồ sơ, bằng chứng và khả năng truy xuất ngay từ đầu.

ESG toàn cầu đang bước vào giai đoạn trưởng thành: từ đối phó sang thực hành, từ cam kết sang trách nhiệm và từ báo cáo sang quản trị vận hành. Tín chỉ carbon vẫn cần thiết, nhưng nên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ cho phần còn lại của quá trình chuyển đổi, không phải một giải pháp thay thế cho giảm phát thải thực chất.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đây là thời điểm bản lề. Những tổ chức sớm chuyển từ “làm ESG để đáp ứng” sang “làm ESG để vận hành và cạnh tranh” sẽ tạo được năng lực thích ứng bền vững hơn trong thập kỷ tới.