ESG hình thành từ đâu? Từ những khủng hoảng toàn cầu đến hệ thống quản trị trách nhiệm

Trong nhiều thập kỷ, doanh nghiệp thường đánh giá thành công chủ yếu qua doanh thu, lợi nhuận và tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, các thảm họa công nghiệp, khủng hoảng môi trường, gian lận tài chính và vi phạm quyền lao động đã cho thấy một giới hạn căn bản: kết quả tài chính không thể phản ánh đầy đủ chất lượng quản trị hay khả năng tồn tại dài hạn của tổ chức.

ESG - Môi trường (Environmental), Xã hội (Social) và Quản trị (Governance) - xuất hiện như một ngôn ngữ giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư nhìn thấy những rủi ro, tác động và cơ hội nằm ngoài báo cáo tài chính truyền thống. ESG không thay thế quản trị doanh nghiệp; nó mở rộng phạm vi quản trị để phản ánh đầy đủ hơn cách doanh nghiệp tạo ra giá trị và những hệ quả đi kèm.

1. Những khoảng trống quản trị được trả giá bằng khủng hoảng

Không có một sự kiện đơn lẻ nào “sinh ra” ESG. Tuy nhiên, nhiều khủng hoảng lớn đã liên tiếp phơi bày mối liên hệ giữa quyết định quản trị, an toàn con người, môi trường và giá trị doanh nghiệp.

Điểm chung của các sự kiện này không nằm ở ngành nghề hay quốc gia. Chúng cùng cho thấy rằng những vấn đề từng bị coi là “ngoại vi” - khí thải, an toàn lao động, quyền con người, văn hóa kiểm soát hay tính minh bạch - cuối cùng đều có thể chuyển hóa thành tổn thất tài chính và khủng hoảng niềm tin.

2. Từ trách nhiệm xã hội đến ngôn ngữ ESG

Trước khi thuật ngữ ESG được sử dụng rộng rãi, nhiều nền tảng đã được hình thành:

• Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) mở rộng quan niệm rằng doanh nghiệp có trách nhiệm với cộng đồng, không chỉ với cổ đông.
• Đầu tư có trách nhiệm xã hội (SRI) đưa các tiêu chí đạo đức và môi trường vào quyết định phân bổ vốn, ban đầu chủ yếu bằng cách loại trừ những ngành gây tranh cãi.
• Global Reporting Initiative (GRI) từ cuối thập niên 1990 thúc đẩy việc đo lường và công bố tác động kinh tế, môi trường và xã hội theo cấu trúc có thể so sánh.
• Who Cares Wins (2004), sáng kiến dưới sự bảo trợ của Liên Hợp Quốc, góp phần phổ biến cách tiếp cận tích hợp các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị vào phân tích đầu tư và thị trường vốn.
• Principles for Responsible Investment - PRI (2006) chuyển tư duy này thành các nguyên tắc hành động dành cho nhà đầu tư.
• TCFD và ISSB tiếp tục đưa thông tin bền vững, đặc biệt là rủi ro khí hậu, đến gần hơn với kỷ luật của công bố tài chính.

Việc ISSB ban hành IFRS S1 và IFRS S2 vào tháng 6/2023 đánh dấu một bước phát triển quan trọng: thông tin về rủi ro và cơ hội liên quan đến phát triển bền vững được kết nối rõ hơn với triển vọng tài chính của doanh nghiệp, thông qua bốn nội dung cốt lõi gồm quản trị, chiến lược, quản lý rủi ro, chỉ số và mục tiêu.

3. ESG thực chất nhằm giải quyết vấn đề gì?

Nếu bỏ qua lớp thuật ngữ, ESG thực hiện năm chức năng quản trị căn bản:

Vì vậy, ESG không chỉ là một yêu cầu đạo đức. Đó là một phương thức quản trị rủi ro và cơ hội trong một hệ thống kinh tế - xã hội - môi trường có tính phụ thuộc lẫn nhau.

4. Vì sao lợi ích rõ ràng nhưng doanh nghiệp vẫn khó bắt đầu?

Nghịch lý của ESG nằm ở chỗ chi phí thường xuất hiện trước, còn lợi ích cần thời gian mới trở nên rõ ràng. Doanh nghiệp phải đầu tư cho dữ liệu, công nghệ, kiểm soát, đào tạo và thay đổi quy trình; trong khi khả năng chống chịu, niềm tin thị trường hay chi phí vốn tốt hơn thường chỉ được ghi nhận sau một giai đoạn thực hành nhất quán.

Năm rào cản phổ biến gồm:

• Áp lực kết quả ngắn hạn: ưu tiên lợi nhuận theo quý dễ lấn át các khoản đầu tư phòng ngừa.
• Thiếu năng lực và dữ liệu: đặc biệt rõ tại doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc chuỗi cung ứng nhiều tầng.
• Khung yêu cầu phân mảnh: nhiều chuẩn mực và yêu cầu thị trường khiến doanh nghiệp khó chọn điểm bắt đầu.
• Nguy cơ greenwashing và greenhushing: hoặc tuyên bố quá mức, hoặc im lặng vì sợ bị chất vấn.
• Văn hóa ngại minh bạch: việc công bố dữ liệu và thừa nhận khoảng trống thường bị nhìn như phơi bày điểm yếu, thay vì bước đầu của cải tiến.

Đây là lý do ESG cần được tiếp cận như kinh tế học phòng ngừa: đầu tư để giảm xác suất và mức độ tổn thất, thay vì chỉ phản ứng sau khi khủng hoảng đã xảy ra.

5. Bốn cấp độ trưởng thành ESG của doanh nghiệp

Không phải doanh nghiệp nào cũng cần lập tức hướng đến cấp độ cao nhất. Điều quan trọng là xác định đúng vị trí hiện tại, ưu tiên các vấn đề trọng yếu và xây dựng năng lực theo một lộ trình khả thi.

6. Doanh nghiệp Việt Nam nên bắt đầu từ đâu?

Doanh nghiệp Việt Nam ngày càng chịu tác động từ yêu cầu xuất khẩu, tiêu chuẩn của khách hàng quốc tế, chính sách khí hậu, điều kiện tín dụng và yêu cầu truy xuất trong chuỗi cung ứng. Thay vì bắt đầu bằng việc chọn mẫu báo cáo, tổ chức nên bắt đầu bằng sáu câu hỏi:

1. Những yêu cầu pháp lý, khách hàng, nhà đầu tư và chuỗi cung ứng nào thực sự áp dụng với doanh nghiệp?
2. Hoạt động nào tạo ra tác động môi trường và xã hội đáng kể nhất?
3. Rủi ro ESG nào có thể ảnh hưởng đến chiến lược, tài chính và khả năng vận hành?
4. Ai chịu trách nhiệm ra quyết định, ai sở hữu dữ liệu và ai thực hiện kiểm soát?
5. Dữ liệu hiện có đáng tin cậy đến đâu và còn thiếu bằng chứng gì?
6. Ba ưu tiên nào có thể triển khai trong 12 tháng để vừa giảm rủi ro, vừa tạo giá trị vận hành?

ESG không phải một “tôn giáo mới”, cũng không phải một lớp báo cáo khoác lên hoạt động hiện hữu. Ở dạng trưởng thành, ESG là năng lực giúp doanh nghiệp nhìn rõ những phụ thuộc của mình, chịu trách nhiệm về tác động tạo ra và thích ứng trước các thay đổi của thị trường.

Đối với Việt Nam, cơ hội không nằm ở việc sao chép mô hình của các nền kinh tế phát triển, mà ở khả năng kết hợp chuẩn mực quốc tế với bối cảnh, nguồn lực và năng lực quản trị thực tế. Doanh nghiệp bắt đầu sớm, đúng trọng tâm và có hệ thống sẽ có nhiều cơ hội biến yêu cầu ESG thành lợi thế cạnh tranh bền vững.